ผญาคำสอน
- คันได้กินลาบซิ้นอย่าลืมแจ่วแพวผัก
ได้กินพาเงินพาคำอย่าลืมกระเบียนฮ้าง
- คันเจ้าได้อยู่ยอดฟ้าผาสาทประดับมุข
อย่าได้ลืมเฮียมทุกข์ผู้ขี่ควายคอนกล้า
- คันเจ้าได้ขี่ซ้างกั้งฮ่มเป็นพระยา
อย่าได้ลืมคนทุกข์ผู้ขี่ควายคอนกล้า
- คันเจ้าได้ขี่ซ้างกั้งฮ่มสัปทน อย่าได้ลืมคนจนผู้แห่นำตีนซ้าง
ถ้าได้ดิบได้ดีหรือได้เป็นใหญ่แล้วก็อย่าได้ลืมผู้คนรอบข้าง
ลาบซิ้น = ลาบเนื้อ, แจ่ว = น้ำพริกปลาร้า, แพวผัก = ผักข้างรั้ว, พาเงินพาคำ = ภาชนะเงิน,ทองคำ
กระเบียนฮ้าง = กระด้งผุๆ, กั้งฮ่ม = กางร่ม, สัปทน = ร่มผ้าสีแดง เป็นเครื่องยศของขุนนาง
- เกลี้ยงแต่นอกทางในเป็นหมากเดื่อ
หวานนอกเนื้อในส้มดั่งหมากนาว
- เกลี้ยงปากทางไหทางในเป็นปลาแดก
เกลี้ยงปากบั้งขังข้อปากกะทอ
- เกลี้ยงฮอดใบ ใสฮอดลูก
เกลี้ยงฮอดเข้าปลูก เกลี้ยงฮอดเข้าปัดลาน
- กาบ่มักท่าน้ำสมุทรหลวงกะบ่ว่า
กาบ่มักท่าน้ำกะตามถ้อนช่างกา
- กินแกงแข้คางกะแจปากบ่ลั่น
กินกะท้างคางกระด้างปากบ่เป็นชั้นบ้อ
- เก้าสิฆ่าสิบสิฆ่าให้เอาแก่นคะยูงตี
อย่าได้เอาบาลีต่อยตีตางฆ้อน
จะฆ่าให้ตายก็ฟาดด้วยไม้เนื้อแข็ง อย่าตีด้วยความรู้เลย
- เก้าสิฆ่าสิบสิฆ่าให้เอาแก่นคะยูงตี
มาซ่างเอาหัวใจตีเน่านูมในเนื้อ
ตายกะบ่ตายแท้พอทรงวิบาก อยากกะกินบ่ได้คาแค้นคั่งทวง
ขอให้หาหมอส้องทำขวัญให้แน่ จั่งสิหายพยาธิฮ้ายคายส้องบ่ให้เสีย
จะฆ่าให้ตายก็ฟาดด้วยไม้เนื้อแข็ง อย่าตีด้วยความรักความสงสารเลย
- ใจประสงค์สร้าง กลางดงกะว่าท่ง
ใจขี้คร้าน กลางบ้านกะว่าดง
ถ้าใจสู้ (ขยัน) อยู่กลางป่าดงก็เหมือนกลางทุ่ง ถ้าเกียจคร้านแม้อยู่กลางหมู่บ้านก็เหมือนในกลางป่า
ท่ง = ทุ่ง, ทุ่งนา
- ใจบ่โสดาด้วยเว้าแม่นกะเป็นผิด
ใจบ่โสดาดอมเว้าดีกะเป็นฮ้าย
แม้นไม่สบอารมณแล้วจะพูดอย่างไรก็ไม่มีทางถูกใจได้
โสดา = ยินดี, พอใจ, เว้าแม่น = พูดถูกต้อง (ด้วยเหตุและผล), เว้าดี = พูดด้วยดีๆ, ฮ้าย = ร้าย
- ตีเจ็บแล้วแสนสิออยกะปานด่า
แม่นว่าเว้าจ้อยจ้อยกะปานไม้แดกตา
เมื่อถูกตีเจ็บแล้วจะปลอบประโลมปานใดก็ไม่หายเจ็บ
ออย = ปลอบ, เว้าจ้อยจ้อย = พูดฉอเลาะด้วยคำหวาน, แดกตา = ทิ่มตา
- อย่าสุไลเสียถิ้ม
พงษ์พันธุ์พี่น้องเก่า อย่าสุละเผ่าเซื้อ ไปย่องผู้อื่นดี
อย่าได้ลืมญาติพี่น้องของตัวเอง ไปยกย่องว่าผู้อื่นดีกว่า
สุไลเลียถิ้ม = ลืมเลือนไม่นึกถึง, สุละ = ทอดทิ้ง, ย่อง = ยกย่อง
- เชื้อชาติแฮ้ง เหม็นสาบกันเอง
ปูสอนปูให้ย่างตรง ห่อนฤสิทำได้
ตัวอย่างที่เลวหรือจะทำให้ผู้อื่นทำดีได้
แฮ้ง = แร้ง, ย่าง = เดิน
- หญิงฮูปฮ้าย ครองวัตรพางาม
ชายฮูบทราม วิชาพาฮุ่ง
หญิงแม้รูปชั่ว แต่จริยาวัตรทำให้งดงามได้ ชายแม้รูปทราม วิชาติดตัวก็ส่งให้เจริญรุ่งเรืองได้
ฮูปฮ้าย = รูปไม่งาม, ครองวัตร = จริยาวัตร, การกระทำ, ฮูปทราม = รูปชั่วตัวดำ, ฮุ่ง = เจริญรุ่งเรือง
- ความตายนี้แขวนคอทุกบาดย่าง
ไผก็แขวนอ้อนต้อน เสมอด้ามดังเดียว
ความตาย ติดตามเหมือนเงาตามตัว ไม่มีผู้ใดหลุดพ้น
บาดย่าง = ทุกย่างก้าว, ไผ = ใคร, อ้อนต้อน = คอน, แขวน (สิ่งของขนาดเล็ก)
- ไปหาพระให้เอาของไปถวาย
ไปหานายให้เอาของไปต้อน
ต้อน = ต้อนรับ
- เดินทางบ่อสุดเส้น
อย่าถอยหลังให้เขาเหยียบ ตายขอให้ตายหน้าพุ้นเขาสิเอิ้นว่าหาญ
นักสู้ต้องสู้ไม่ถอยให้ตายอย่างวีรบุรุษ
บ่อสุดเส้น = ไม่ถึงที่หมายปลายทาง, สิเอิ้น = เรียก, หาญ = กล้าหาญ
- คนผู้มีความฮู้ ซูซีเฮ็ดบ่แหม่น
ความฮู้มีท่อแผ่นฟ้า เป็นบ้าท่อแผ่นดิน
มีความรู้ท่วมหัวแต่เอาตัวไม่รอด
ความฮู้ = ความรู้, ซูซีเฮ็ดบ่แหม่น = ทำไม่ถูกต้อง, ท่อ = เท่า
- ให้เจ้าคอยเพียรสร้าง
เสมอแตนแปงซ่อ ให้สร้างก่อสืบไว้ เสมอเผิ้งสืบฮัง
ให้ขยันสร้างตัวเหมือนผึ้งสร้างรัง
แตน = แมลงคล้ายผึ้ง, แปงซ่อ = สร้างรัง (ช่อ), เผิ้ง = ผึ้ง, สืบฮัง = สร้างรัง
- การงานนี้ อุปสรรคแสนหมู่
เกิดเป็นคนต้องสู้ อย่าถอยร่นหลีกหนี
เกิดเป็นคนต้องหนักเอาเบาสู้
- บุญ บุญนี้บ่แหม่นของแบ่งได้
ปันแจกกันแหล่ว บ่อห่อนแยกออกได้ คือไม้ผ่ากลาง
คือจั่งเฮากินข้าว เฮากินเฮาอิ่ม บ่แหม่นไปอิ่มท้อง เขาพุ้นผู้บ่กิน
บุญ ผู้ใดสร้างผู้นั้นได้รับ ไม่สามารถแบ่งปันได้เหมือนสิ่งของ เหมือนข้าวผู้ใดกินผู้นันอิ่ม
บ่แหม่น = ไม่ใช่, บ่ห่อน = ไม่สามารถ, พุ้น = โน้น
- ไผผู้เฮียนฮ่ำฮู้
วิชาปราชญ์ทางใด ก็ให้มีใจจด เผิ่งวิชาที่ตนฮู้
เรียนรู้ให้เชี่ยวชาญเป็นวิชาเลี้ยงตัว
ไผ = ผู้ใด, เฮียนฮ่ำฮู้ = เรียนรู้, เผิ่ง = พึ่ง, ฮู้ = รู้
- ขอให้อดสาสู้ เพียรไปให้ถืกป่อง
คุณอาจารย์ยกใส่เกล้า คนิงไว้อย่าสิลืม
อดทนสู้ในสิ่งที่ถูกต้อง ยกย่องคุณอาจารย์
อดสาสู้ = อดทนสู้, ถืกป่อง = ถูกทาง, คนิง = คนึง
- ให้เจ้าเอาความฮู้ หากินในทางชอบ
ความฮู้มีอยู่แล้ว กินได้ชั่วชีวัง
มีความรู้อยู่กับตัวหากินอย่างสุจริตได้ชั่วชีวิต
ความฮู้ = ความรู้, ชั่วชีวัง = ชั่วชีวิต
- คันว่าได้ดีแล้ว
อย่าลืมคุณพ่อแม่ เผิ่นหากเลี้ยงแต่น้อย ถนอมให้ใหญ่สูง
ได้ดีแล้วอย่าลืมบุพการี
คันว่า = ถ้า, เผิ่น = ท่าน
- ตกกะเทินว่าได้เฮียนแล้ว
สิเฮียนเหมิดสู่ซ่อง เฮียนให้เผิ่นได้ย่อง เหมิดถ้วนคู่สู่แนว
มีโอกาสได้เรียนแล้วต้องเรียนให้รู้จริงทุกอย่าง
ตกกะเทิน = ถลำตัว, เฮียน = เรียน, เหมิดสู่ซ่อง = หมดทุกด้าน, ย่อง = ยกย่อง, เหมิดถ้วนคู่สู่แนว = หมดทุกด้าน
- ตกกะเทินว่าได้สู้
บ่ถอยหลังให้เขาว่า นับแต่มื้อสิก้าวไปหน้า บ่ถอย
เมื่อได้สู้แล้วไม่มีถอยให้ใครดูถูกได้
- ฝนตกยังฮู้เอื้อน
นอนกลางคืนยังฮู้ตื่น ความทุกข์ยังฮู้เตื้อง มีขึ้นเมื่อลุน
ฝนตกยังซาได้ นอนหลับยังรู้ตื่น ความทุกข์ก็มีโอกาสกลายเป็นสุขในวันข้างหน้า (ถ้าพยายาม)
เอื้อน = หยุด (ฝนซา), เตื้อง = กระเตื้อง, ลุน = วันข้างหน้า
- คำสอนพ่อแม่นี้หนักเกิ่งธรณี
ผู้ใดยำเยงนบหากสิดีเมือหน้า
ผู้ใดเคารพคำสั่งสอนพ่อแม่จะเจริญก้าวหน้า
เกิ่ง = ก้ำกึ่ง, ยำเยง = ยำเกรง, สิดี = เจริญ, เมือหน้า = ภายหน้า
- ยามยังน้อยให้หมั่นฮู้เฮียนคุณ
บุญเฮามีสิยศสูงเพียงฟ้า
- ได้ขึ้นเฮือแล้ว
อย่าลืมแพป้องไม้ไผ่ ได้เป็นใหญ่แล้ว อย่าลืมข้าผู้พลอย
- ชาติที่เงินคำแก้ว
มันบ่แหม่นของไผ ผู้ใดมีใจเพียร หากสิหลงหลอนพ้อ
- ไผผู้มัวเมาคร้าน
การงานตั้งต่อ บ่มีวันสิพบพ้อ เงินล้านค่าแพง
- ชื่อว่าโลกีย์กว้างเมืองคนมันบ่เที่ยง
มันหากเงี่ยงซ่อยง่อยคือค่อยตลิ่งของ
ลางเทื่อแนวเด็กน้อยสอนคนหัวด่อน ลางเทื่อลุกไพร่บ้านสอนท้าวพ่อพญา ก็มี
โลกนี้ไม่เที่ยงหนอ วันนี้ลูกหลานอาจสอนพ่อแม่ พ่อเมืองยังต้องเชื่อชาวบ้าน
- ชื่อว่าแนวเด็กน้อย
ตากอความคึดหม่อ ได้กอขอข้อหล่อ ความเว้าผัดอยู่ดาว
- เด็กน้อยมีความฮู้สองสามความมันก็อ่ง
ผู้ใหญ่ฮู้ตั้งล้านก็อำไว้บ่ค่อยไข
ความรู้มีเพียงน้อยนิด อย่าหยิ่งผยองอวดรู้
- ชื่อว่าแนวความเว้าของคนมันเกินง่าย
ได้เทิงหงายและคว่ำความเว้าบ่อยู่ความ
เขาฮักเขาก็ย่อง เขาซังเขาก็ว่า คือดั่งบักเค้าเม้า หมาเฒ่าเห่าแต่เขา
คันเฮาทำดีแล้ว เขาซังก็ตามซ่าง คันเฮาเฮ็ดแม่นแล้ว หยันหย่อก็ซ่างเขา
เขาสิพากันท้วง ทั้งเมืองก็บ่เงี่ยง เขาสิติทั้งค่าย ขายหน้าก็บ่อาย
- ขุดดินดั้นประสงค์หาแต่บ่อนกิ่ว
แนวสิ่วไม้ประสงค์ไง้แต่บ่อนบาง
ผญาปริศนา
|
|
สอนหญิง
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
ผญาภาษิตสะกิดใจ
|
- ความลับบ่มีให้เถิงสาม
ความงามบ่ให้เถิงสี่ ความมิดความมี่บ่ให้เถิงห้าเถิงหก
- ความดีฝังไว้เก้าศอก
ความชั่วชักออกมาเก้าวา
- ใจหนักได้กินข้าว
ใจเบาได้กินกลอยหัวใหญ่
- เจ้านายดีบ่เห็นแก่เงินแสนไถ่
แต่เห็นแก่ไพร่แสนเมือง
- เอาลูกใภ้มาเลี้ยงย่า
ปานเอาห่ามาใส่เฮือน
เอาย่ามาอยู่นำลูกใภ้ ปานเอาไข้มาใส่เฮือน
เอาลูกเขยมาเลี้ยงพ่อเฒ่า ปานได้ข้าวเต็มเล้าเต็มเยีย - หนูกินม้อน
จั่งเห็นคุณแมว ลูกแขวนแอว จั่งเห็นคุณพ่อแม่
- กินแม่นปาก
อยากแม่นท้อง เทียวขี้แม่นขา
- แจงแวงน้ำ
ทาวหาบ่เห็นต่อน ซดแต่น้ำ คาแข้วแสม่งตาย
- ไฟไหม้ป่าจั่งเห็นหน้าหนู
น้ำท่วมฮูจั่งเห็นจิหล่อ
- บ่มีความฮู้อย่าเว้าการเมือง
บ่นุ่งผ้าเหลืองอย่าเว้าการวัด
- เป็นนายให้ฮักไพร่
เป็นใหญ่ให้ฮักลูกบ้าน ขี้คร้านให้ค่อยเพียรจา
- อย่าได้ไลลืมถิ้มผักกะเดาทวนเก่า
บาดได้กินลาบก้อย ยังสิโอ้อ่าวหา
- เข่า (ข้าว)
เต็มเล้านั่งเว้ากะคือ เงินเต็มถังเว้าหยังกะได้
- ทุกข์บ่มีเสื้อผ้า
ฝาเฮือนเพกะพออยู่ ทุกข์บ่มีข้าวอยู่ท้อง นอนลี้อยู่บ่เป็น
- ทังหลายเพิ่นแพงซิ้นปูปลายามอึดอยาก
ความปากความเว้าบ่ได้ซื้อแพงไว้เฮ็ดอิหยัง
คนทั้งหลายเขาหวงแต่เนื้อปูปลายามอดอยาก แต่คำพูดนั้นไม่ได้ซื้อจะหวงไว้ทำไม (เอ้า!.. ส่งเสียงหน่อย)
§ มีแล้วอย่าหยิ่ง
เห็นว่ามีสุขแล้วผักตำนิลบ่อยากเบิ่ง
เห็นว่ามีสุขแล้วบ่เหลียวแลพวกเพื่อน ในโลกนี้บ่ห่อนอยู่เดียวเป็น คันว่ามีผืนผ้าบ่หาแพรพาดบ่า |
คันได้กินต่อนซิ้นปลากั้งบ่อยากเหลียว
คันบ่สุขอยู่เรื่อยสิเหลียวหน้าเบิ่งไผ อยู่แต่คนเดียวดายบ่ห่อนเป็นเมืองบ้าน สินุ่งแต่ผ้าไปได้จั่งใด๋ |
คันแม่นผู้เฒ่าบ่เข้าวัดฟังธรรม
เขาสินินทาท้วงติเตียนทั้งโลก เขาสิว่าเฒ่าแก่แดดบ่เหลียวเบิ่งทางตม เขาสิว่าเฒ่าแข้วว้ำบ่เหลียวเบิ่งทางธรรม |
เขาสิกำดินพึกใส่โฮยนำหน้า
เขาสิสับโขกเว้าคนเฒ่าบ่ดี เขาสิว่าเฒ่าแก่ลมบ่เหลียวเบิ่งทางหน้า เขาสิบ่ยำแยงนบท่อใยยองน้อย |
เถ้าแก่แล้วหลงโลบเมียสาว
เถ้าซู้หลู้นอนส้วมนำเมีย เถ้ามักป้อยเอิ้นห่าเอิ้นหูง เถ้าฮ้างบ้านหาห่างหามี เถ้าว้ำเว้าตึกช้อนตึกแห เถ้าคนใบ้ฮักเพิ่นชังโต เถ้าอุดอู้หาสร้างแต่เวร เถ้าย่านลื่นการไฮ่การสวน เถ้าเก่งกล้าศีลห้าบ่มี เถ้าใจบ้าฮักแต่ลูกหลาน เถ้าเค้าเม้านั่งเฝ้าแต่เฮือน เถ้าเห็นใกล้ภายหน้าบ่เหลียว |
เถ้าหัวขาวมักเฝือนหาชู้
เถ้าซำเซียนำสาวส่ำน้อย เถ้าหัวสูงศีลทานบ่สร้าง เถ้าอัปรีย์ฆ่าสัตว์กินเหล้า เถ้าตาแฉะวางหลานบ่ได้ เถ้าโมโหความตายบ่ฮู้ เถ้าทำเข็ญสอนแต่ผู้อื่น เถ้าชักชวนลูกหลานไปค้า เถ้าบ่ดีวันศีลเข้าป่า เถ้าใจมารบุญโตบ่เว้า เถ้าบิดเบือนฟังธรรมบ่ได้ เถ้าคันเคียวสามซาวว่าหนุ่ม |
§ จาก : กาพย์ปู่
แนวคนเถ้าใจเบาเคียดง่าย
ลางเถ้าพุมพุมป้อยกลางคืนแต่ก่อนไก่ ลางเถ้าพาโลล้นโลภาโลบล่าย ลางเถ้าเป็นคนหัวขาวจ่อนพ่อน ลางเถ้าเฮฮนดิ้นคือกะบวนสาวบ่าว ลางเถ้าตีงโตได้ไปมาดิ้นด่าวด่าว ลางเถ้าหัวขาวแล้วเอวกะแงนดากกะแอ่น ลางเถ้าโสดาดิ้นหลงหลายเป็นตาหน่าย ลางเถ้าเป็นคนเถ้าเอาแต่หลานไล่แต่ไก่ ลางเถ้าหลงลืมเถ้ามัวเมาว่ายังหนุ่ม ลางเถ้าโมโหฮ้ายเหลือหลายตั้งแต่จ่ม ลางเถ้าวาจาต้านคำใดตั้งแต่ด่า ลางเถ้าเป็นคนเถ้ากินกลอยป้อยเก่ง ลางเถ้าเป็นคนช้าทำการบ่ทันเพิ่น ลางเถ้าเป็นคนเถ้าศีลธรรมบ่ได้ฮ่ำ ลางคนเป็นคนเถ้าหัวขาวจนปากฟ่าว |
ใจดีท่อหมากฝ้ายใจฮ้ายท่อหมากตูม
เอาแต่ความขี้ฮ้ายมาให้ลูกหลาน กินหลายกะด่าป้อยกินน้อยกะใส่เวร ยังเล่าเลาะห่อนเหล้นเชิงชู้สวากเสน่ห์ กระดูกชิเข้าหม้อบ่ทันฮู้เมื่อคีง ตาขุ่นปานน้ำเข้ากุมเว้าดั่งบ่าวสาว ยังเล่าแหะแห่นแหล้นหลงเต้นบ่เบิ่งโต ลูกหลานห้าฮ่มไม้ใจเจ้าเถ้าบ่เป็น วัดวาบ่เข้าใกล้หันหน้าเข้าแต่ดง แยงแว่นหัวยุ้มยุ้มกุมเอ้ตั้งแต่โต บ่ทันคึดถี่ถ้วนกุมต้มตั้งแต่หลาน หน้าบ่ทันได้ล้างกุมป้อยตั้งแต่หลาน กินบอนปากแฮ่งฮ้อนดีฮ้ายบ่ฮ่ำเพิง บาดว่ายามเข้าส้วมแนวนั้นผัดลื่นเขา คลำแต่ใต้ท้องน้อยศีลห้าบ่คนิง ศีลธรรมบ่ได้เว้าเทียวเข้าตั้งแต่สวน |
§ จาก : กาพย์ปู่
§
บาป - บุญ
บุญบาปนี้เป็นคู่คือเงา
คันเฮาพาเล่นพามันเต้นแล่น เฮานั่งยองย่อเงาก็นั่งลงนำ คันเฮาโตนลงห้วยภูเขาหลายหลั่น เงาก็ตามเลี้ยวเก๊าะเกี่ยวพันธนัง อันนี้สันใดแท้ทั้งสองบุญบาป |
เงานั้นไปตามเฮาสู่วันบ่มีเว้น
พามันแอะแอ่นฟ้อนเงานั้นแอ่นนำ ยามเฮาเอาหลังนอนก็อ่อนลงนอนด้วย ขึ้นต้นไม้ผาล้านด่านเขา บ่ได้มียามเหินห่างไกลกันได้ มันก็ติดต่อก้นนำส้นผู้ทำ นั้นแหล่ว |
ผญาหมวดภาษาษิตคำเปรียบเปรยต่างๆ
|
- มีเป็นคน จนเป็นหมา
- ว่าโตกะคัก เพิ่นแห่งกะด้อ
ว่าโตนั่งจ้อก้อ เขานั่นแห่งนั่งตอ
- เฒ่าเสียดาย ตายเสียชื่อ
- นาสองเหมือง เมืองสองเจ้า
เย้าสองเขยคะลำ
- เสือตายเพราะหนัง
ช้างตายเพราะงา พระยาตายเพราะสมบัติ
- เสือกะว่าเสือดี หมีกะว่าหมีหาญ
ฟานกะว่าฟานกล้า ม้ากะว่าม้าแล่นหัน
- เห็นดงเป็นบ้าน
เห็นเมืองเป็นป่า เห็นท่าน้ำเป็นด้าวด่านเสือ
- นกอีเอี้ยงกินหมากโพธิ์ไทร
แซวแซวเสียงบ่มีโตฮ้อง แซวแซวฮ้องโตเดียวเหมิดหมู่
- สิบตำลึงอยู่ฟากน้ำ
อย่าฟ้าวอ่าวคนิงหา สองสลึงมามือ ให้ฮีบกำมาเมี้ยน (อย่าหวังในสิ่งที่ไกลตัว)
- แนวบักต้อง บ่ห่อนหล่นไกลกก
แนวผมดกบ่ห่อนมีหัวล้าน (ลูกไม้ย่อมหล่นไม่ไกลต้น)
- เลือกผักถืกบ้ง
เลือกขาจ้งถืกขามะเฮ็ง (เลือกนักมักได้แร่)
- อย่าได้เก็บดอกหว่านบ้านเพิ่นมาชม
ให้เจ้าอดสาดมดอกกระเจียวแคมฮั้ว (ให้รักสาวบ้านใกล้)
- บ้านใกล้ป่าได้อยู่เฮือนเพ
บ้านใกล้เซบ่ได้กินปลาแดก (ใกล้เกลือกินด่าง)
- เดือนหกให้หว่านกล้า
เดือนห้าให้แต่งไถ (ทำให้ถูกกาละเทศะ)
- ยืนให้เหลียวเบิ่งป่อง
นั่งย่องย่อให้เหลียวเบิ่งหว่างขา (ทำอะไรให้ระมัดระวัง)
- ผักอีตู่เตี้ยต้นต่ำใบดก
กกบ่ทันฝังแน่นสังมาจีจูมดอก ฮากบ่ทันหยั่งพื้น สั่งมาปิ้นป่งใบ
- แนวนามเชื้อเสือจำศีลอย่าฟ้าวเชื่อ
บาดห่าเห็นต่อนเนื้อศีลสิม้างแตกกระเด็น
- คิดต่อนาไฮ่หล่ง
ฝนตกลงน้ำบ่อยู่คึดต่อเจ้าผู้ฮู้ คึดต่อชู้ผู้นี่ย่านมีชู้หมื่นคน
- ใจ ประสงค์ตั้งหวังชมแก้มอ่อนๆ
ไผสิชมก่อนอ้ายคองถ้าเบิ่งมือ พี่สิเพพังบ้างฝาแดนกลางให้ขาดถ่อง พังทั้งอู๋แอ่งน้ำให้เป็นเฟื่องทั่วเฮือน
- เจ้าผู้ซุปผักติ้วเพพังย่อนปลาแดก
ครั้นเอาผัวแต่น้อยพาเจ้าให้หน้าดำ
- เจ้าผู้เครือผักส้ม
บ่สมเครือผักไส่ ข้อยผู้ฮ้ายบ่สมเจ้าผู้ดี
- เจ้าอย่าป๋าข่อยไว้กลางไฮ่เป็นหมู่กา
เจ้าอย่าป๋าข่อยไว้กลางนาเป็นหมู่ไก่ เจ้าอย่าป๋าข่อยไว้ไลถิ่มให้เปลี่ยวพลอย
- ชาติสิเป็นหงส์แล้วบ่ลดต่ำลงเป็นกา
คำพาทีไขบ่หลอกลวงตั๋วเจ้า คำว่าเอาเอานั่นพระยาหงส์ผู้สูงสง่า
บ่ลดความได้เว้าให้เขาเอิ้นว่ากา
- ตกกะเทินว่าได้กำคอแข้บ่มีวางให้หางฟาด
มีตั้งแต่สิเน้นคอแข้ใส่ตม
- ตกกะเทินได้จ้ำสิเป็นแกงหรือป่นกะตามถ่อน
มีตั้งแต่สิคุ้ยเหมิดถ้วยจั่งสิเซา
- ตกลงว่าได้สู้บ่มีถอยให้เขาด่า
นับแต่สิเดินหน้า ถอยก้นแหม่นบ่มี
- ครั้นได้ลงเฮือแล้วสิพายไปให้เถิงฝั่ง
ครั้นแหม่นฝั่งบ่กว้างตัวเจ้าให้ส่อยพาย
- ครั้นว่าฮอดแล้วสิหมายฝากพระไมมิตร
พันธะนังติดหมื่นปีบ่ไลเจ้า ว่าสิเอาใจข้อยความตายเกิดห่วม บ่ให้คลาดแล้วสิหมายมั่นใส่หมอน
- ความใจถ้วยให้ตักแกงลงใส่
ครั้นแหม่นบ่วงบ่ซ้อนสิลงท้องได้จั่งได๋
- ความใจอ้ายสิเป็นตายกะบ่ว่า
ว่าแต่ทางอ้ายเลี้ยงตัวข้อยสิค่อยตาม
- อย่ามาตี๋แถลงเล่นเห็นข้อยเป็นคนโง่
อย่ามาเฮ็ดอวดโอ้ โตนั้นเก่งหลาย
- ทุกข์ง่อมหงอทุกข์ง่อมหง่อ
ขอทานกินก้มซ่อมส่อ ใจดีเผิ่นกะให้ ใจฮ้างว่าบ่มี
- ทุกข์ยากฮ้ายกายก่ำผอมโซ
ยากนำโตบ่มีเงิน เผิ่นบ่ถามเถิงจ้อย
- เห็น ว่าดำขี่หลี่อย่าฟ้าวขี่เฮือกาย
เห็นว่าดำคอยลอยอย่าฟ้าวพายเฮือเว้น บาดว่าเฮือแตกลำค่อยล่อยยังสิได้ยู้ส่อย
ครั้นบ่เอิ้นใส่ข่อยสิไปเอิ้นใส่ไผ
- ตกกะเทินได้เหล้น
เหล้นสาให้มันม่วน ตกกะเทินได้กวน กวนสาให้มันขุ่น
กวนขุ่นแล้วซิวกุ้งกะสิงอม
- เป็นสาวจ้อยจ้อยควายตมบ่อยากขี่
บาดห่าได้ลูกน้อยบายขี่ก่อนงาย
หมวดทุกข์สุข
|
- ทุกข์เพิ่นบ่ว่าดี
มีจั่งว่าพี่น้อง ลุงป้าเอิ้นว่าหลาน
- ทุกข์คอบปาก ยากคอบท้อง
เคยแล้วอยู่บ่เป็น
- ทุกข์บ่มีเสื้อผ้า
ฝาเฮือนเพกะพออยู่ ทุกข์บ่มีข้าวอยู่ท้อง นอนลี้อยู่บ่เป็น
- ทุกข์กายอยู่ได้ ทุกข์ใจอยู่ยาก
- ทุกข์ให้เลี้ยงม้า
กำพร้าให้เลี้ยงหมู
- บ่ทุกข์บ่ยาก บ่อึดบ่อยาก
- มีเงินเว้าได้
มีไม้เฮ็ดเฮือนงาม
- มีเงินให้เพิ่นกู้
มีซู้ให้เพิ่นเล่น (นี่กะทุกข์)
- สุขเพราะมีข้าวกิน
สุขเพราะมีดินอยู่
สุขเพราะมีคู่นอนนำ สุขเพราะมีคำเต็มไถ่
สุขเพราะมีเฮือนใหญ่มุงแป้นกระดาน สุขเพราะหลานหลายนั่งเฝ้า - อยากทุกข์ให้เป็นนายคน
อยากสาละวนให้เอาเมียน้อย
- อยากจนให้ขี้ถี่ อยากมีให้ทาน
- อยากทุกข์ให้เป็นนาย
อยากซำบายให้เป็นแหล่ง
- อยากทุกข์ให้ค้าควย (ควาย)
อยากรวยให้ค้าโบกค้าเบี้ย
- อยากมีหลายมันไฮ้
อยากได้หลายมันตาย
- อยากมีให้ยืมเงินเพิ่นไปค้า
อยากขึ้นฟ้าให้ฆ่าเจ้าเอาของ
- ทุกข์ยากฮ้าย ขอขอดแลงงายก็ดี
อย่าได้ลืมคำสัตย์ เที่ยงจริงคำมั่น
ผญาคำตลก
|
- สาวนมโต้นลงโพนอย่าสิแหล่น
บาดเจ้าคาดลาดล้ม นมสิโต้นแต่หลัง
- จู๋บู๋หน้านมตูมตั้งตุ่ม
ลูกบ่ดูดผัวบ่งุ้มสิมีไว้เฮ็ดหยัง
- ไม้ใหญ่หงำนา ขาใหญ่หงำหี
- สาวงามแพ้หี งัวพีแพ้ป่า
- ลูกสาวเดียวให้ไปซ้อนฮวก
เต้นข้วมบวกหีฉีกคุงดาก
- ยามไปไฮ่ผัดว่าเจ็บขา
ยามไปนาผัดว่าเจ็บท้อง บาดฮอดยามเข้าห้องก่องแก่งปานลิง
(อย่าถือว่า ผญาเหล่านี้ คือ คำหยาบ ขอให้ถือว่าเป็นวรรณกรรมท้องถิ่น)
- จอกหนึ่งพอชิกริก ( จอกแรกซู่ซ่า )
- จอกสองพอแซกแรก ( จอกสองเอามาอีก )
- จอกสามพอแปลกความ ( จอกสามเริ่มเสียงดัง )
- จอกสี่หลงพี่หลงน้อง ( จอกสี่ลืมพี่ลืมน้อง )
- จอกห้าเห็นป้าว่าแม่นเมีย ( จอกห้าเห็นป้านึกว่าเมีย )
- จอกหกชกปากพ่อเถ้า ( จอกหกชกปากพ่อตา )
- จอกเจ็ดแกล้มเป็ดแกล้มไก่ ( จอกเจ็ดหาเป็ดหาไก่มาแกล้ม )
- จอกแปดฟ้อนตากแดดว่าแม่นฝนตกริน ( จอกแปดรำกลางแดดนึกว่าฝน )
- จอกเก้าเข้าอยู่เล้าคึดอยากขายเกวียนละบาทก็ขาย ( จอกเก้าขายข้าวเกวียนละบาท )
- จอกสิบหลิบพุ้นหลิบพี้ ( จอกสิบเดินหน้าหนึ่งถอยหลังสาม )
- จอกสิบเอ็ดตึงลึงตึง ( จอกสิบเอ็ดยืนโงนเงนจนล้ม ครอกฟี้! )
- จอกหนึ่งเอ็นคอพึงบ่ทันปาก ( จอกที่หนึ่งรินไม่ทัน )
- จอกสองเสียงกระชากผิดสำนวน ( จอกสองเสียงดังลั่นบ้าน )
- จอกสามชวนพ่อเถ้าเป็นสหาย ( จอกสามกอดคอพ่อตาเป็นสหาย )
- จอกสี่ชวนนายลงเป็นมิตร ( จอกสี่ดึงแขนนายให้เป็นเพื่อน )
- จอกห้าคิดอยากด่าเมียตน ( จอกห้าด่าเมียขโมง )
- จอกหกเห็นคนมาฮ้องใส่ ( จอกหกแกว่งปากหาตีน )
- จอกเจ็ดเหลียวเห็นไก่ว่าแม่นหมู
( จอกเจ็ดเห็นหนูเป็นแมว
)
- จอกแปดใบหูแดงหน้าเคร่ง ( จอกแปดหูแดงหน้าตึง )
- จอกเก้าเปล่งวาจาผู้ใดมาบ่ย้าน ( จอกเก้าเสียงดังไม่กลัวใคร )
- จอกสิบอ่าน กอ ขอ กอ กา
นอนกับหมาเกือขี้ฝุ่น จักว่าอุ่นบ่อุ่นตากแดดจนสาย
พิษสุรามันหายเหื่อไคลไหลย้าว
( จอกสิบมีหมาเป็นเพื่อน อ๊วก! )
- จอกหนึ่งพุทธวาจา ( จอกหนึ่งเสียงหวาน )
- จอกสองหมากลางตลาด ( จอกสองหมากลางตลาด )
- จอกสามผ้าขาดบ่ฮู้จักตัว ( จอกสามผ้าขาด หลุด ไม่รู้ตัว )
- จอกสี่เห็นเจ้าหัวว่าแม่นจัวน้อย ( จอกสี่เห็นสมภารนึกว่าเณรน้อย )
- จอกห้าเห็นเห็นขี้ข้อยว่าแม่นเมียโต ( จอกห้าเห็นนางแจ๋วนึกว่าเมีย )
- จอกหกสายพังพานเพิ่นบ่พานโตพาน ( จอกหกนักเลงโต อยากหาเรื่อง )
เกณฑ์อายุของคน
|
||
สิบปีอาบน้ำบ่หนาว
|
ซาวปีเหล้นสาวบ่เปิด
|
|
สามสิบปีนอนตื่นก่อนไก่
|
สี่สิบปีไปไฮ่มาทอดขา
|
|
ห้าสิบปีไปนามาทอดหุ่ย
|
หกสิบปีเป่าขลุ่ยบ่ดัง
|
|
เจ็ดสิบปีตีลังฆังบ่ม่วน
|
แปดสิบปีหนักหนวกด่วนมาหู
|
|
เก้าสิบปีพี่น้องมาดูฮ้องไห้
|
ร้อยปีบ่ไข้บ่ตาย
|
|
ร้อยสิบปีเห็นเดือนหงายว่าแม่นไฟไหม้
|
ร้อยยี่สิบปีไข้บ่ไข้กะตาย
|
|
รวบรวมไว้ให้ลูกหลานได้รู้จักและชื่นชมในหนังสือ
"ภาษิตโบราณอีสาน"
โดยปราชญ์อีสาน คุณพ่อ ดร. ปรีชา พิณทอง
โดยปราชญ์อีสาน คุณพ่อ ดร. ปรีชา พิณทอง
- ความคึดบ่มีแพ้ ทึนสิค้าหั้งบ่มี
(ป.)
- คำท่อหัวม้า บ่ท่อนานอกบ้าน (ป.)
- คมในฝักดีกว่านอกฝัก (ป.)
- เงินเต็มพาบ่ท่อผญาเต็มปูม (ป.)
- ได้ยินด้วยหู ได้ดูด้วยตา
ให้พิจารณาด้วยใจ ฮู้แล้วอย่าเถิง (ป.)
- ตีนปูนับมื้อปู้
ตีนช้างนับมื้อแหลม (ป.)
- เถ้าสามขามีปัญญาหาไว้ใช้
- นางสาวปลอดผัวแก้วเป็นเถา
นกกาเวาเสียงดีเป็นฮูป ญิงฮูปฮ้ายคลองวัตรพางาม ชายฮูปงามทรามปัญญาพาฮุ่ง
(กาพย์ปู่)
- เบิ่งช้างให้เบิ่งหาง เบิ่งนางให้เบิ่งแม่
เบิ่งแท้แท้ให้เบิ่งฮอดปู้ย่าตายาย (ป.)
- บัวบ่ให้ช้ำ น้ำบ่ให้ขุ่น
ปลาในหนองจับกินให้เหมิด (ป.)
- บ่าวได้ดีให้ไหว้
นายได้ใช้ให้ตรึกตรอง (ป.)
- ปัญญาเต็มพุง
ขี้ฮาดซุงเสียสี่บาท (ป.)
- เพิ่นบ่เอิ้นอย่าขาน
เพิ่นบ่วานอย่าช่อย มักช่อยแท้ให้พิจารณา (ป.)
- มีผัวให้ช่างย้อง
มีน้องให้ช่างออย (ป.)
- สิบฮู้บ่ท่อเคย
ลิบลูกเขยบ่ท่อพ่อเถ้า (ป.)
- สิบฮู้บ่ท่อเคย
สิบลูกเขยบ่ท่อพ่อแม่ สิบเถ้าแก่บ่ท่อผัวเมียโต (ป.)
- สิบเพิ่นเลี้ยง
บ่ท่อเหมี้ยงตนเอง (ป.)
- สิบเพิ่นเว้า บ่ท่อตาเห็น (ป.)
- สิบไม้หมิ้น บ่ท่อมือเถิง (ป.)
- สิบนักปราชญ์บ่ท่อลกลน
สิบลกลนบ่ท่อปุถุชนผู้หนึ่ง (ป.)
- หนามแหลมบ่ใผเสี้ยม
หมากนาวกลมเกลี้ยงบ่มีใผกลึง (ป.)
- หนามเถ้ามันตุ้ม
หนามหนุ่มมันแหลม (ป.)
- อย่าฟังความเบา อย่าเอาความง่าย
- ฮักษาสามปลาย จึงหายสามโทษ (ป.)
- ฮู้หลบเป็นปีก ฮู้หลีกเป็นหาง
(ป.)
- ฮู้มากยากนาน ฮู้น้อยพลอยรำคาญ
บ่ฮู้บ่ชี้เป็นหนี้เท่าตาย (ป.)
- ตาบอดแจ้งบ่ฮู้ฮ่อมทางเดิน
คันบ่แยงเงาหีนสิบอดตายเท่าเถ้า (ป.)
- บวชเฮียน สิกหา (ป.)
- บวช เฮียน เขียน อ่าน (ป.)
- ตื่นแต่เดิก ไปเคิกแต่หนุ่ม (ป.)
- หมกปลาแดกมีครู จี่ปูมีวาด (ป.)
- หมกปลาแดก หนอนน้อยบ่ตาย (ป.)
- อายครูบ่ฮู้ อายชู้บ่ได้นอนนำ
(ป.)
- อย่าจับปลาหลายมือ (ป.)
- เฮียนให้สุด ขุดให้เถิง (ป.)
- คาดสิได้บินมาคือนกเจ่า
คาดสิบ่ได้บินเจ้ยเจิดหนี (ป.)
- คาดสิได้ไหลมาอ่องล่อง
คาดสิบ่ได้ไหลน้ำล่องไป (บ.)
- ตึกแหได้ปลาไข่ เอาเมียใหม่ได้ลูกพร้อม
บุญสร้างตั้งแต่หลัง (ป.)
- ทานก้นได้เป็นเศรษฐี
ทานหีได้เป็นแม่พระเจ้า (ป.)
- บุญหล่นทับ ทรัพย์หล่นเต็ง (ป.)
- บุญให้หาบ บาปให้หิ้ว (ป.)
- บุญบ่ให้ยอยไฮกะบ่หย่อน
บุญบ่ให้แสนสิใกล้กะเล่าไกล (ป.)
- บุญหลายจั่งพ้อ บุญน้อยบ่เห็น
(บ.)
- บุญเพิ่นมีได้กินของดีเท่าเถ้า
บุญโตบ่มีได้จ้ำของเก่าเท่าตาย (บ.)
- ไปหาพระเอาของไปถวาย
ไปหานายเอาของไปต้อน (ป.)
- อย่าทานตางถิ้ม เผาผีตางเอาถ่าน
(ป.)
- เฮ็ดบุญเอาหน้า ภาวนาหาลาภ (บ.)
- แก้วบ่ผัดสามปีเป็นแฮ่
พี่น้องบ่แว่สามปีเป็นเพิ่น (ป.)
- เข้าเมืองตาหลิ่ว ให้หลิ่วตาตาม
(ป.)
- ขับตามน้ำ หล้มตามบวย (ป.)
- คบคนดีเป็นศรีแก่ตัว
คบคนชั่วอัปราชัย (ป.)
- คบคนให้เบิ่งหน้า
ซื้อผ้าให้เบิ่งเนื้อ ระวังเสือสิซ้อนเล็บ (ป.)
- คบคนพาลพาลพาไปหาผิด
คบบัณฑิตบัณฑิตพาไปหาผล คบคนชั่วพาตัวยากจน (ป.)
- ขี้หมิ้นอยู่สวนชวนกันเป็นหว้าน
ชู้อยู่บ้านเป็นเพิ่นชะเลยเตย (ป.)
- ตกหมู่ขุนชอยขุนเกือมา
ตกหมู่ข้าช่อยข้าพายโซน ตกหมู่โจรช่อยหามไหเหล้า (ป.)
- ตกหมู่แฮ้งเป็นแฮ้ง
ตกหมู่กาเป็นกา (ป.)
- ตาบอดอย่าเอาฮ่วมเฮือน
ตาเบือนอย่าฮ่วมบ้าน คนขี้คร้านอย่าเอาเป็นหมู่เป็นฝูง (ป.)
- เพิ่นหลับโตหลับ
เพิ่นหลิ่วโตหลิ่ว (ป.)
- ฟันเฮือไว้หลายลำแฮท่า
หม่าเข้าไว้เต็มบ้านเต็มเมือง (เสียว)
- นักปราชญ์ฮ้ายให้หมอบให้คลาน
อันธพาลดีให้หนีสิบโยชน์ (ป.)
